1- گروه باستان سنجی و علوم طبیعی، پژوهشکده حفاظت و مرمت آثار تاریخی-فرهنگی، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران
2- شرکت زمین شناسی مهندسی و علوم زمین، یزد، ایران ، Mehri.moh@gmail.com
چکیده: (32 مشاهده)
پژوهش حاضر به بررسی یک کوره ذوب باستانی واقع در ۱۹.۵ کیلومتری غرب جوادیه و ۵۱.۵ کیلومتری جنوب شرق بافق، استان کرمان، با مساحت ۲۱۶ متر مربع و مختصات جغرافیایی (356007، 3448674) میپردازد. این مطالعه با استفاده از روشهای بررسی میدانی، نمونهبرداری از سرباره، سنگهای کانهدار و کمکذوبها، و تحلیل دادهها با روشهای پتروگرافی و ICP-OES انجام شده است. نتایج نشان میدهند که این کوره برای ذوب کانسنگهای مس طراحی شده و از آندزیت و داسیت بهعنوان میزبان کانیهای مسدار نظیر مالاکیت، کالکوسیت و کالکوپیریت استفاده شده است. سنگهای کربناته، کوارتز، شیست و فلدسپار سدیک نیز بهعنوان کمکذوب در فرآیند ذوب استفاده شدهاند. طراحی کوره شامل سه بخش اصلی ذوب، مجرای تخلیه و قالبگیری با اختلاف ارتفاع مشخص است که نشاندهنده دانش فنی بالای سازندگان در مدیریت فرآیندهای متالورژیکی است. بررسی پتروگرافی سربارهها، حضور کانیهایی چون پیروکسن (بلورهای دمچلچلهای سبز)، الیوین (تیغههای بیرنگ)، وستیت و سولفیدهای مس (کوولیت و مس نیتیو) را تأیید میکند که حاکی از شرایط احیایی و دمای بالای حدود ۱۲۰۰ درجه سانتیگراد است. حفرههای موجود در سربارهها نیز نشاندهنده انجماد سریع یا آزادسازی گازها هستند. آنالیز شیمیایی مقادیر بالای Fe₂O₃ (26.09–53.75%)، SiO₂ (27.35–51.13%) و CaO (11.05–14.66%) را نشان میدهد که حضور فایالیت و استفاده از کمکذوبهای سیلیسی و قلیایی را تأیید میکند. میزان مس (14,044–20,737 ppm) در سرباره بیانگر ذوب ناقص یا سنگ معدن پرعیار است، در حالی که گوگرد پایین (0.16–0.20%) شرایط احیایی قوی را نشان میدهد. این یافتهها کوره غرب جوادیه را بهعنوان یک نمونه برجسته از فناوری ذوب مس در فلات مرکزی ایران معرفی میکند که با بهینهسازی منابع و دقت در فرآیندهای استخراج و ذوب طراحی شده است. این پژوهش بر اهمیت دانش متالورژیکی باستانی و ضرورت مطالعات تکمیلی تأکید دارد.
یاداداشت علمی:
پژوهشي |
موضوع مقاله:
باستان سنجی دریافت: 1403/10/18 | پذیرش: 1404/6/23