گاه نگاری شهرهای کهن با استفاده از سال‌یابی نجومی مطالعه موردی: تاریخ بنای شهر ساسانیِ گور - پژوهه باستان سنجی
قابل توجه نویسندگان محترم، مقالاتی که از تاریخ 1404/07/13 برای نشریه ارسال می شوند،  شامل پرداخت هزینه بررسی نخواهند شد.
سال 10، شماره 1 - ( 1403 )                   سال 10 شماره 1 صفحات 99-69 | برگشت به فهرست نسخه ها

XML English Abstract Print

Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Kazemi Y, Kiani-DehKiania G, Safaei I. (2024). Chronological Dating of Ancient Cities Using Astronomical Dating: A Case Study on the Dating of the Construction of the Sasanian City of Gūr. JRA. 10(1), 69-99. doi:10.61882/jra.10.1.391
URL: http://jra-tabriziau.ir/article-1-391-fa.html
کاظمی یاغش، کیانی ده‌کیانی غلامرضا، صفایی ایرج.(1403). گاه نگاری شهرهای کهن با استفاده از سال‌یابی نجومی مطالعه موردی: تاریخ بنای شهر ساسانیِ گور پژوهه باستان سنجی 10 (1) :99-69 10.61882/jra.10.1.391

URL: http://jra-tabriziau.ir/article-1-391-fa.html

گاه نگاری شهرهای کهن با استفاده از سال‌یابی نجومی مطالعه موردی: تاریخ بنای شهر ساسانیِ گور
یاغش کاظمی1 ، غلامرضا کیانی ده‌کیانی*2 ، ایرج صفایی3
1- دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران
2- گروه مرمت بناها و بافت‌های تاریخی، دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران ، gh.kiani@aui.ac.ir
3- سرپرست رصدخانه دانشگاه کاشان، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران
چکیده:   (3941 مشاهده)
در مواردی از بررسی‌های باستان‌شناسانه شهرهای کهن، مواد و داده‌های کافی برای یک تاریخ  گذاری دقیق به دست نمی‌آید و گاه‌نگاری یا زمان بنیاد این شهرها با تردید و تخمین همراه می‌گردد. روش «سال‌یابی نجومی» برای تفسیر و تکمیل داده‌های باستان‌شناختی و تحلیل‌های هندسی‌ و یافتن توالی‌ ساخت‌وسازها در مجموعه‌های باستانی‌ در سطح جهان چند دهه‌ای هست که مورد توجه قرار گرفته و آن را به کار بسته‌اند؛ در حالی‌که این شیوه گاه‌نگاری در ایران هنوز در آغاز راهِ خود است. هدف مقاله حاضر آن است که برای نخستین بار با استفاده از روش سال‌یابی نجومی، تاریخ دقیق ساختِ یکی از شهرهای کهن ایرانی یعنی شهر «گور» را معین نماید. شهر باستانی «گـور» از شهرهای دوره ساسانی است که تا امروز، تاریخ دقیق بنای آن مجهول مانده است. این شهر، بارویی مدوّر و چهار دروازه داشته است که دروازه‌های آن به نام ستارگان نام‌گذاری شده بودند. پرسش پیش رو این است که چگونه می‌توان با فرضِ مرتبط بودن سَمتِ محور دروازه‌ها با موقعیت ستاره‌های همنام خود‌، به تاریخ بنای شهر گور دست یافت؟ این تحقیق علاوه بر آن‌که می‌تواند به موضوع سال‌یابی نجومی در باستان‌شناسی ایران غنا ‌بخشد، از آن جهت که نظریه جدیدی در مورد شیوه طرح‌اندازی شهرهای ساسانی ارائه می‌دهد نیز دارای اهمیت است. همچنین برای حفاظتِ بهتر از شهرهای کهن، شناخت و آگاهی از میراث علمی تجربه‌شده در طراحی آن‌ها ضرورت پیدا می‌کند.بدین‌منظور ابتدا موقعیت‌ چهار دروازه شهر طبق گزارش‌های باستان‌شناسی و بر مبنای اندازه‌گیری‌های میدانی مشخص گردید، سپس در یک محدود تاریخی، جهت‌گیریِ محور دروازه‌ها با سَمتِ ستارگان به ‌صورتِ کمّی به کمک نرم‌افزار نجومیِ شبیه‌سازِ آسمان سنجیده شده و مورد تحلیل علّی قرار گرفته است.نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که طرح‌اندازی شهر گور در روز 21 دسامبر سال 224 میلادی، هم‌زمان با انقلاب زمستانی انجام گرفته است. بررسی‌های تنجیمی نیز، داده‌های رصدی را برای سال ساختِ یادشده تثبیت می‌کند و مؤید آن است که جانمایی چهار دروازه شهر، بر اساس پیکربندی سیاره‌ای منحصربه‌فردی که در پایان پاییزِ این سال برقرار بوده و بر اساس زوایایِ سَمتِ خورشید و بهرام (مریخ) و هرمزد (مشتری) و همچنین طول دایره‌البروجی این اجرام آسمانی انجام شده است.
واژه‌های کلیدی: سال‌یابی نجومی، گاه نگاری، شهر گور اردشیرخوره، شهرهای مدور ساسانی، باستان ‌اخترشناسی
متن کامل [PDF 3031 kb]   (1269 دریافت)    
یاداداشت علمی: پژوهشي | موضوع مقاله: باستان سنجی
دریافت: 1402/10/3 | پذیرش: 1402/12/23 | انتشار: 1403/4/9 | انتشار الکترونیک: 1403/4/9
فهرست منابع
1. Abdullahi, R. (2008). History of history in Iran (Iranian chronologies). Tehran: Amir Kabir. [in Persian]
2. Aubourg, É. (1995). La date de conception du zodiaque du temple d'Hathor à Dendera. Bulletin de l'Institut Francais d'Archeologie Orientale (BIFAO), 95: 1-10.
3. Aveni A., & Mizrachi Y. (1998). The Geometry and Astronomy of Rujm el-Hiri, a Megalithic Site in the Southern Levant. Journal of Field Archaeology, 25 (4): 475-496. [DOI:10.1179/009346998792005261]
4. Bakhtiari, S. (1995). The complete atlas of Gitashenasi. Tehran: Geographical and Cartographic Organization of Gitashenasi. [in Persian]
5. Beer, A. (1967). Astronomical Dating of Works of Art. Vistas in Astronomy, Vol. 9: 177-223. [DOI:10.1016/0083-6656(67)90028-1]
6. Belmonte, J. A, & González-García, C. (2010). Antiochos's Hierothesion at Nemrud Dag Revisited: Adjusting the Date in the Light of Astronomical Evidence. Journal for the History of Astronomy, Vol. 41: 1-13. [DOI:10.1177/002182861004100403]
7. Biruni, A. R. (2007). Āthār al-Bāqīyah 'an al-Qurūn al-Khālīyah. Translated by: A. Dana Seresht. Tehran: Amir Kabir. [in Persian]
8. Bosworth, C. E. (2017). Ardashir-Khwarrah. In: R. Karachi (Ed.), Firuzabad: history, culture (pp. 212-214). Tehran: Research Institute of Humanities and Cultural Studies. [in Persian]
9. Brown, P. F. (1981). Laetentur Caeli: The Council of Florence and the Astronomical Fresco in the Old Sacristy. Journal of the Warburg and Courtauld Institutes, Vol. 44: 176-180. [DOI:10.2307/751062]
10. Christensen, A. E. (1999). Iran during the Sasanian era. Trans. by: G. Rashid-Yasemi. Ed. by: H. Rezai-Baghbidi. Tehran: Seday-e Mo'aser. [in Persian]
11. Corbin, H. (2004). Spiritual Body and Celestial Earth; From Mazdean Iran to Shi'ite Iran. Translated by: S. Z. Deshiri. Tehran: Tahuri. [in Persian]
12. Dinsmoor, W. B. (1939). ArchÆology and Astronomy. Proceedings of the American Philosophical Society, 80(1): 95-173.
13. Edalati, T., & Farrokhi, H. (2001). Principles and foundations of mathematical geography (Earth in space). Mashhad: Islamic Research Foundation of Astan Quds Razavi. [in Persian]
14. Farnbagh dādagī. (2001). Bundahišn. Translated by Mehrdad Bahar. Tehran: Tus Publishers. [in Persian]
15. Gaube, H. (1986). Isfahan City. Trans. by: K. Afsar. In: M. Y. Kiani (Ed.). A brief overview of urbanization and urban development in Iran (pp. 284-301). Tehran: Irshad-e Islami in cooperation with the IR Iran Airlines (Homa). [in Persian]
16. Gaube, H. (2007). The Structure of Tenth-Century Bukhara According to Arabic and Persian Texts. Translated by: S. E. Khazraei. Golestan-e Honar, 3(1): 93-96. [in Persian]
17. Gerster, G. (1986). The view of Iranian cities from the Homa window. In: M. Y. Kiani (Ed.). A brief overview of urbanization and urban development in Iran (pp. 457-507). Tehran: Irshad-e Islami in cooperation with the IR Iran Airlines (Homa). [in Persian]
18. Hākem Neyshaburi, A. (1996). History of Neyshabur. Translated by: Mohammad ibn Husayn Khalifa Neyshaburi. Edited by: M. R. Shafii Kadkani. Tehran: Âgah. [in Persian]
19. Ḥamdallāh Mustawfī. (2002). Nuzhat al-Qulub (Hearts' Bliss). Edited by: M. Dabir-Siyaqi. Qazvin: Hadith-e Emruz. [in Persian]
20. Heydari Delgarm, M. (2017). Three Roons, Six Orientations, Seven Climates: Investigating History of Roon Concept. Journal for the History of Science, 15(2): 149-171. [in Persian]
21. Huff, D. (1986). Sassanid cities. Trans. by: M. R. Sarraf. In: M. Y. Kiani (Ed.). A brief overview of urbanization and urban development in Iran (pp. 176-204). Tehran: Irshad-e Islami in cooperation with the IR Iran Airlines (Homa). [in Persian]
22. Huff, D. (1987). Firouzabad. Trans. by: K. Afsar. In: M. Y. Kiani (Ed.). Iranian cities Vol.2 (pp. 75-117). Tehran: Printing and Publishing Organization of the Ministry of Culture and Islamic Guidance. [in Persian]
23. Ibn Athir, E. M. (1992). The great complete history of Islam and Iran. Translated by: A. Hālat. Tehran: Elmi Publishers. [in Persian]
24. Ibn Rustah, A. U. (1986). al-A'laq al-Nafisah. Translated by: H. Qarachanlu. Tehran: Amir Kabir. [in Persian]
25. Jam, P. (2016). Abrizgan and Azarjashan: solstices and calendar of the Sassanid period. Iranian studies, 6(1): 35-53. [in Persian]
26. Jayhānī, A. A. (1989). Ashkal-ul-'Alam (Shapes of the universe). Translated by: Ali Ibn Abdassalām. Introduction and correction by: F. Mansouri. Tehran: Beh-nashr Co., Astan Quds Razavi Publishers. [in Persian]
27. Kazemi, Y. (2014). Solar considerations in planning of three circular cities in ancient Persia. Archäologische Mitteilungen aus Iran und Turan (AMIT), 46: 321-330.
28. Kazemi, Y., Kiani-DehKiani, G., & Safaei, I. (2022). Recognizing and Rereading Astronomical Considerations in the Planning of Naqsh-e Jahan Square in Isfahan. Architecture in hot and dry climate, 10 (15): 1-32. [in Persian]
29. Labbaf-Khaniki, M. (2021). The Archeology of Sassanid Iran. Tehran: SAMT. [in Persian]
30. Lockyer, N., & Penrose, F. C. (1901). An Attempt to Ascertain the Date of the Original Construction of Stonehenge from Its Orientation. Proceedings of the Royal Society of London, Vol. 69: 137-147. [DOI:10.1098/rspl.1901.0090]
31. Mafarrukhi, M. S. (2006). Mahasin Isfahan (The Beauties of Isfahan). Trans. by: H. Avi. Ed. By: A. I. Ashtiani. Isfahan: Cultural and entertainment organization of Isfahan Municipality. [in Persian]
32. Malekzadeh, M. (2017). 585 BCE. Tehran: Research Institute of Cultural Heritage and Tourism in collaboration with Pardis-e Danesh Publishers. [in Persian]
33. Maqdisi, M. A. (2006). Aḥsan al-taqāsīm fī maʿrifat al-aqālīm. Translated by: A. Monzavi. Tehran: Komesh. [in Persian]
34. Mashkur, M. J. (emendator)(1950). Kār-Nāmag ī Ardašīr ī Pābagān (Book of the Deeds of Ardeshir, Son of Pabag). Tehran: Danesh. [in Persian]
35. Montazer-Zohouri, M., & Karimian, H. (2019). Ardeshir Khoreh, the first capital of Sasanian (formation, development, urban spaces and historical monuments). Tehran: Jahād-e Dāneshgāhi. [in Persian]
36. Mousavi, R. S. (2017). Siʿat-e Mashriq [Ortive Amplitude]. In Ġ. Ḥaddād 'Ādil, & M. Mīrsalīm (Eds.), Dānišnāma-i ǧahān-i islām [Encyclopedia of the World of Islam] (pp. 510-512). Tehran: Bunyād-i Dāʾirat al-Maʿārif Islāmī. [in Persian]
37. Nabaei, A. (1992). guiding students to astrolabe knowledge; Getting to know the astrolabe and how to use it. Mashhad: Astan Quds Razavi Islamic Research Foundation. [in Persian]
38. Neugebauer, O., & Parker, R. (1969). Egyptian Astronomical Texts, Vol. III. London: Lund Humphries for Brown University Press.
39. Pantazis, G., Sinachopoulos, D., Lambrou, E., & Korakitis, R. (2004). Astrogeodetic study of the orientation of Ancient and Byzantine Monuments: Methodology and first results. Journal of Astronomical History and Heritage 7(2): 74-80. [DOI:10.3724/SP.J.1440-2807.2004.02.02]
40. Park, R., & Eccles, B. (2012). Dating the Dendara Zodiac - Egypt's Famous Greco-Roman 'Zodiac'. ARAM, 24: 175-192.
41. Penrose, F. C. (1893). On the Results of an Examination of the Orientations of a number of Greek Temples with a view to connect these Angles with the Amplitudes of certain Stars at the time the Temples were founded, and an endeavour to derive therefrom the Dates of their Foundation by consideration of the Changes produced upon the Right Ascension and Declination of the Stars by the Precession of the Equinoxes. Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Vol. 184: 805-834. [DOI:10.1098/rsta.1893.0016]
42. Penrose, F. C. (1897). On the Orientation of Certain Greek Temples and the Dates of Their Foundation Derived from Astronomical Considerations, being a Supplement to a Paper on the Same Subject Published in the Transactions of the Royal Society in 1893. Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Vol. 190: 43-65. [DOI:10.1098/rsta.1897.0014]
43. Qaitrani, V. (2005). Astronomy according to Biruni's narrative [summary and rewriting of the book Al-Tafhim li Awa'il Sana'at al-Tanjim by abu-Rayhan al-Biruni]. Tehran: Ahl-e Qalam. [in Persian]
44. Razi, H. (2006). Fire festivals. Tehran: Behjat. [in Persian]
45. Ruggles, C., & Cotte, M. (Eds.). (2017). Heritage Sites of Astronomy and Archaeoastronomy in the Context of the UNESCO World Heritage Convention - A Thematic Study. Volume 2. West Sussex: Ocarina Books Ltd.
46. Ruthven, K. (1999). Myth. Translated by: Abulqasem Esmailpour. Tehran: Nashr-e Markaz. [in Persian]
47. Safaei, I. (2021). A critique on the theory of determining the first day of the seasons at Niasser fire-temple. Journal of Conservation and Architecture in Iran, 11 (26): 67-78. [in Persian]
48. Steele J. M. (2003). The Use and Abuse of Astronomy in Establishing Absolute Chronologies. La Physique Au Canada, 59(5): 243-248.
49. Suhrab. (1994). ʻAǧāʾib al-aqālīm al-sabʻa. Translated by: H. Qarachanlu. Tehran: Sureye Mihr Publishers. [in Persian]
50. Tabari, M. J. (1992). Tarikh at-Tabari (Tarikh al-Umam wal-Muluk). Beirut: Ezz al-Din Institute.
51. Zamāni Qumshie'e, A. (2013). Islamic Astronomy (Vol. 1). Qom: Imam Sādiq Institute. [in Persian]
52. Zotti, G., Frischer, B., Schaukowitsch, F., Wimmer, M., & Neubauer, W. (2019). Virtual Archaeoastronomy: Stellarium for Research and Outreach. In: G Magli, AC González-García, J Belmonte, E Antonello (Eds.). Archaeoastronomy in the Roman World (pp. 187-205). Springer International Publishing AG. [DOI:10.4995/var.2019.10772]
بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به پژوهه باستان سنجی می باشد.

طراحی و برنامه نویسی : یکتاوب افزار شرق

© 2026 CC BY-NC 4.0 | Journal of Research on Archaeometry

Designed & Developed by : Yektaweb