fa واکاوی فن ساخت آرامگاه های طاقدار دوره عیلامی شوش: مطالعه ای بر پایه مصالح آجری ذوزنقه ای باستان سنجی Archaeometry پژوهشي Original Research <div style="text-align: justify;">معماری آرامگاه‌های زیرزمینی عیلامیان در محدوده استان کنونی خوزستان از مهم‌ترین نمونه‌های معماری تدفینی ایران به شمار می‌رود. یکی از شاخص‌ترین عناصر این بناها، طاق‌های آهنگ یا گهواره‌ای است که با مصالح و شیوه‌های گوناگون اجرا شده‌اند. در میان این نمونه‌ها، مقابر زیرزمینی دوره عیلام در محوطه تاریخی شوش به دلیل استفاده از مصالح ذوزنقه‌ای‌شکل و تفاوت در شیوه ساخت و چینش آن‌ها اهمیت ویژه‌ای دارند. شناخت ویژگی‌های سازه‌ای این طاق‌ها، افزون بر درک بهتر فنون ساخت، در حفاظت مبتنی بر اصالت کالبدی آثار نیز مؤثر است. این پژوهش با هدف شناسایی و تحلیل ویژگی‌های ساختاری آرامگاه‌های طاقدار عیلامی، به‌ویژه شیوه پوشش فضا، ساختار طاق‌ها و کاربرد مصالح قالب‌گیری‌شده ذوزنقه‌ای انجام شده است. بدین منظور، ۱۵ آرامگاه طاقدار منسوب به دوره عیلام شامل ۱۰ نمونه معرفی‌شده توسط دومکنوم و ۵ نمونه گزارش‌شده توسط گریشمن، همراه با داده‌های حاصل از بررسی‌های میدانی، مورد مطالعه قرار گرفت. روش پژوهش مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای و بررسی میدانی با رویکرد تاریخی ـ تفسیری است. پرسش اصلی پژوهش بر ویژگی‌های چینش طاق‌های آهنگ خشتی ـ آجری با مصالح ذوزنقه‌ای‌شکل در مقابر عیلامی شوش متمرکز است. یافته‌ها نشان می‌دهد که طاق‌ها عمدتاً به شیوه ضربی و با تکیه بر دیواره پشتی اجرا شده‌اند و در بیشتر نمونه‌ها دیوارهای عمودی یا متمایل کوتاه به‌عنوان پایه زیرطاق عمل کرده‌اند. در برخی موارد نیز ترکیبی از شیوه ضربی و رومی مشاهده شده است. مصالح مورد استفاده عمدتاً قالب‌گیری‌شده و دارای مقطع ذوزنقه‌ای بوده که علاوه بر افزایش پایداری، اجرای طاق را تسهیل کرده‌اند. همچنین به‌کارگیری افراز بلندتر از دهانه در فضاهای کوچک و استفاده از سه روش متفاوت برای تنظیم زاویه چینش لایه‌های طاق از دیگر نتایج مهم پژوهش است. این شواهد بیانگر روند تکامل استفاده از مصالح ذوزنقه‌ای استاندارد در اجرای طاق‌های ضربی بدون قالب در معماری عیلامی شوش و شکل‌گیری این فناوری پیش از نمونه‌های هفت‌تپه است.</div> &nbsp; <div style="text-align: justify;">The underground tombs of the Elamite period in present-day Khuzestan Province are among the most significant examples of funerary architecture in Iran. One of their most distinctive architectural features is the barrel vault, constructed using various materials and building techniques. Among these monuments, the underground tombs of Susa are particularly notable for their use of trapezoidal-shaped bricks and the diversity of their construction methods. Investigating the structural characteristics of these vaults contributes to a better understanding of ancient building technologies and supports conservation approaches based on the physical authenticity of historic monuments. This study aims to identify and analyze the structural characteristics of Elamite vaulted tombs, with particular emphasis on roofing techniques, vault construction, and the use of molded trapezoidal bricks. Fifteen vaulted tombs attributed to the Elamite period, including ten examples documented by de Mecquenem and five reported by Ghirshman, were selected for analysis based on archaeological reports and field investigations. The research combines documentary studies and field surveys within a historical&ndash;interpretive framework. The main research question addresses the construction characteristics of mud-brick and brick barrel vaults built with trapezoidal-shaped bricks in the Elamite tombs of Susa.The findings indicate that the vaults were primarily constructed using a pitched-vaulting technique supported by the rear wall, while short vertical or slightly inclined walls commonly served as springing supports. In some cases, a combination of pitched and radial (Roman) vaulting methods was identified. The molded trapezoidal bricks enhanced structural stability and facilitated construction. Other important findings include the use of vault rises greater than the span in small chambers and the application of three different methods for controlling the inclination of vault courses. These results suggest that this construction technology developed at Susa before its appearance at Haft Tappeh and demonstrate a progressive refinement in the use of standardized trapezoidal bricks for the construction of formwork-free pitched barrel vaults in Elamite architecture.</div> آرامگاه های طاقدار, طاق آهنگ, آجر ذوزنقه ای شکل, دوره عیلام, شوش Vaulted Tombs, Barrel Vault, Trapezoidal Brick, , Elamite Period, Susa 0 0 http://jra-tabriziau.ir/browse.php?a_code=A-10-606-2&slc_lang=fa&sid=1 Hani Zarei هانی زارعی hzarei@jsu.ac.ir 100319475328460010314 100319475328460010314 Yes Department of Historic Building Conservation, Jundi-Shapur University of Technology, Dezful, Iran گروه مرمت بناهای تاریخی، دانشگاه صنعتی جندی شاپور دزفول، دزفول، ایران Shahriar Nasekhian شهریار ناسخیان s.nasekhian@aui.ac.ir 100319475328460010315 100319475328460010315 No Department of Conservation of Historic Buildings and Urban Fabrics, Faculty of Conservation, Art University of Isfahan, Isfahan, Iran گروه مرمت بناها و بافت های تاریخی، دانشکده مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران Mohammad Hassan Talebian محمدحسن طالبیان hzarei@jsu.ac.ir 100319475328460010316 100319475328460010316 No School of Architecture, College of Fine Arts, University of Tehran, Tehran, Iran گروه مرمت بناها و بافت های تاریخی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشکده معماری، دانشگاه تهران، تهران، ایران