fa تحلیل ریزساختار و ترکیب‌شناسی ملات‌های گچی محراب‌های مسجد ملک کرمان با رویکرد کاربرد در فرایندهای حفاظتی دانش حفاظت Conservation Science پژوهشي Original Research <div style="text-align: justify;">گچ‌بری به‌عنوان بخشی جدایی‌ناپذیر از معماری سنتی، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. یکی شاهکارهای هنر گچبری دوران اسلامی، محراب گچبری شده با نقوش اسلیمی و کتیبه‌های کوفی است و محراب‌های تاریخی مسجد ملک یا امام خمینی کرمان به عنوان قدیمیترین مسجد کرمان، یکی از این نمونهها است که ظرافت اجرا و پیچیدگی نقوش این محراب‌ها، آنها را به آثاری منحصر به فرد در تاریخ هنر اسلامی تبدیل کرده است. این پژوهش با هدف بررسی فنشناسی ملات گچی محراب‌های تاریخی مسجد ملک کرمان انجام شده است. مطالعه این محراب‌ها از آن جهت حائز اهمیت است که شناخت ترکیبات و ساختار ملات‌های تاریخی میتواند به حفاظت بهتر، مرمت اصولی و بازسازی دقیق این آثار معماری اسلامی کمک کند. در این تحقیق، سه نمونه از سه محراب روی پشت بام مسجد با استفاده از روش‌های آزمایشگاهی پیشرفته شامل پراش پرتو ایکس (XRD) و میکروسکوپ الکترونی روبشی مجهز به طیف‌سنج پراکندگی انرژی پرتو ایکس (SEM-EDS) مورد تحلیل قرار گرفتند. نتایج نشان داد که فاز غالب همه نمونهها ژیپس است و یکی از نمونهها در مقایسه با سایر نمونه‌ها، همگن‌ترین توزیع اندازه ذرات و متراکم‌ترین ساختار را دارد. همچنین، آنالیز XRD تأیید کرد که این نمونه حاوی بالاترین میزان کوارتز و کلسیت است که احتمالاً دلیل استحکام و دوام بیشتر آن نسبت به نمونه‌های دیگر میباشد. این نمونه به‌عنوان ساختار بهینه، معیاری برای تولید ملات‌های پایدار در پروژه‌های حفاظتی است. این یافته‌ها نه‌تنها به درک بهتر فناوری ساخت گچ در دوران تاریخی کمک میکند، بلکه می-تواند به‌عنوان معیاری برای تهیه ملات‌های سازگار در مرمت آثار گچی مورد استفاده قرار گیرد.</div> <p style="text-align: justify;">Plasterwork, as an inseparable part of traditional architecture, holds a special status. One of the masterpieces of Islamic-era plaster art is the mihrab adorned with plaster decorations featuring arabesque motifs and Kufic inscriptions. The historical mihrabs of Malek Mosque (also known as Imam Khomeini Mosque) in Kerman, recognized as the oldest mosque in Kerman, are exemplary cases. The delicacy of execution and the complexity of the motifs of these mihrabs have distinguished them as unique works in the history of Islamic art. This research aims to investigate the technological characteristics of the plaster mortar used in the historical mihrabs of Malek Mosque. Studying these mihrabs is significant because understanding the composition and structure of historical mortars can greatly contribute to improved conservation, methodological restoration, and precise reconstruction of these Islamic architectural elements. In this study, three samples from three different rooftop mihrabs of the mosque were analyzed using advanced laboratory techniques, including X-ray diffraction (XRD) and scanning electron microscopy coupled with energy-dispersive X-ray spectroscopy (SEM-EDS). The results indicated that the predominant phase in all samples is gypsum. Furthermore, one of the samples, in comparison to the others, exhibits the most homogeneous particle size distribution and the densest microstructure. Additionally, XRD analysis confirmed that this sample contains the highest amount of quartz and calcite, which is likely the reason for its greater strength and durability compared to the other samples. This sample, identified as the optimal structure, serves as a benchmark for producing stable mortars for conservation projects. These findings not only enhance the understanding of plaster manufacturing technology during the historical period but also provide an essential reference for formulating compatible mortars in the restoration of plaster artworks.</p> ملات گچ, محراب, مسجد ملک کرمان, XRD, SEM-EDS Plaster mortar, Mihrab, Malek Mosque, Kerman, XRD, SEM-EDS 0 0 http://jra-tabriziau.ir/browse.php?a_code=A-10-625-3&slc_lang=fa&sid=1 Vahideh Rahimimehr وحیده رحیمی مهر rahimimehr@iau.ac.ir 10031947532846009601 10031947532846009601 Yes Department of Architecture, Ke.C., Islamic Azad University, Kerman, Iran گروه معماری، واحد کرمان، دانشگاه آزاد اسلامی، کرمان، ایران