fa طراحی سامانه استنتاج فازی برای تخمین جنس یافته‌های استخوانی انسان بر پایه نتایج دو مطالعه ریخت‌شناسی باستان سنجی Archaeometry پژوهشي Original Research <div style="text-align: justify;">هدف این پژوهش معرفی یک روش نوین بر پایه منطق و ریاضیات فازی در مطالعات انسان‌شناسی و باستان‌شناسی و جلب توجه پژوهشگران به استفاده از روش‌های فازی در علوم انسانی و باستان‌شناسی است. نگارندگان به عنوان مطالعه موردی این روش را در مطالعات تخمین جنس یافته‌های استخوانی انسان به کار برده‌اند. در همین راستا دو سامانه استنتاج فازی به منظور تخمین جنس یافته‌های استخوانی انسان پیاده‌سازی شده است. هر دو سامانه بر اساس ویژگی‌های ریخت‌شناسی استخوان طراحی شده است. اولین سامانه مبتنی بر روش استاندارد بوکسترا-اُبِلاکر است. دومین سامانه بر پایه یافته‌های استخوانی است که با نظر انسان‌شناس‌شناس زیستی و بر پایه استاندارد بوکسترا-اُبِلاکر تخمین جنس شده‌اند. این سامانه بر اساس یافته استخوانی مربوط به 128 فرد است که در مرکز ژنتیک انسانی نور مورد مطالعه قرار گرفته‌‌اند. این سامانه‌ها با هدف ارتقا روش‌های موجود برای کاهش خطاهای مرتبط با تفسیرهای انسانی و بهبود دقت و سرعت تشخیص جنس ایجاد شده‌اند. همچنین از این سامانه‌ها می‌توان در طراحی سامانه‌های هوشمند و خودکار برای مطالعات استخوانی استفاده کرد. نتایج پژوهش نشان می‌دهند که سامانه‌های استنتاج فازی در مطالعات تخمین جنس قابل استفاده هستند.</div> <div style="text-align: justify;">Sex estimation of human skeletal remains is one of the fundamental steps in bioarchaeology and forensic anthropology, providing crucial demographic information about past populations and assisting in forensic identification cases. Traditional methods, such as the Buikstra-Ubelaker standard, offer valuable frameworks but suffer from subjective interpretations, interobserver variability, and regional morphological differences. To address these challenges, this study not only develops two fuzzy inference systems (FIS) designed to estimate the sex of skeletal remains based on morphological features, but also aims to highlight the potential of fuzzy logic in anthropological and archaeological studies. The first fuzzy system is constructed according to the Buikstra-Ubelaker standard, treating selected cranial traits equally and using predefined feature weights. The second system is developed based on empirical osteological data collected from 128 Iranian skeletal samples, integrating both cranial and pelvic features. Fuzzy rules were extracted systematically using decision tree modeling, enhancing the data-driven nature of the second system. Both fuzzy inference systems were developed using a Mamdani-type architecture and implemented in the Python programming environment. Validation of the models involved applying the first system to a dataset of 50 individuals and the second system to a dataset of 19 individuals, all with sex estimations previously made by experts and confirmed through DNA analysis. The Buikstra-Ubelaker-based system achieved an accuracy rate of 48%, whereas the empirical-data-based system demonstrated 83% accuracy. Findings indicate that fuzzy inference systems, particularly those built on empirical, population-specific data, can provide more accurate and objective sex estimations than standard-based methods. Further refinement in membership function design, feature weighting, and dataset expansion is recommended to optimize performance and enhance the applicability of fuzzy systems in archaeological and forensic contexts.</div> سامانه استنتاج فازی, تخمین جنس, پزشکی قانونی, انسان‌شناسی, تحلیل داده‌های استخوان‌شناسی Fuzzy Inference System, Sex Estimation, Archaeological Anthropology, Forensic, Osteological Data Analysis 0 0 http://jra-tabriziau.ir/browse.php?a_code=A-10-256-2&slc_lang=fa&sid=1 MohammadAli Kabirian محمدعلی کبیریان ma.kabirian@gmail.com 10031947532846009879 10031947532846009879 Yes Department of Archaeology, Faculty of Literature and Human Science, University of Tehran, Tehran, Iran گروه باستان‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران Seyed Mahmoud Taheri سید محمود طاهری sm_taheri@ut.ac.ir 10031947532846009880 10031947532846009880 No School of Engineering Science, College of Engineering, University of Tehran, Tehran, Iran دانشکده علوم مهندسی، دانشکدگان فنی، دانشگاه تهران، تهران، ایران Kamal Aldin Niknami کمال الدین نیکنامی kniknami@ut.ac.ir 10031947532846009881 10031947532846009881 No Department of Archaeology, Faculty of Literature and Human Science, University of Tehran, Tehran, Iran گروه باستان‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران Maryam Ramezani مریم رمضانی maryamrameza@ut.ac.ir 10031947532846009882 10031947532846009882 No Noor Genetics Research Center, Tehran, Iran مرکز تحقیقات ژنتیک نور، تهران، ایران