fa ویژگی‌های ساختاری و ظاهری کاغذهای دو نسخه‌خطی قرن 5 هجری قمری متعلق به کتابخانه و موزه ملی ملک باستان سنجی Archaeometry پژوهشي Original Research <div style="text-align: justify;">نخستین کاغذهای تاریخی در ابتدایی‌ترین شکل، اطلاعات ارزشمندی را از فنّاوری ساخت خود حاصل می‌آورند و همچنان مورد تحقیق و بررسی‌اند. هدف این پژوهش بررسی ویژگی‌های ساختاری و ظاهری کاغذهای دو نسخه‌خطی اولیه متعلق به قرن 5 ه.ق است. برای این منظور مطالعات کتابخانه‌ای، اطلاعات توصیفی پیرامون کاغذهای تاریخی را فراهم ‌آورد و از طریق آزمون‌های میکروسکوپی نوری و پلاریزان، میکروشیمیایی و دستگاهی SEM_EDX ماهیت وجودی مواد آلی و معدنی تعیین گشت. ویژگی بصری و ظاهری کاغذها با استفاده از دستگاه‌های رنگ‌سنجی و صفحات نوری بررسی شد. نتایج نشان می‌دهند که الیاف گیاهان کتان و شاهدانه الیاف پایه‌ای و سلول‌های همراه آنان فیبرهای جانبی ماده سازنده در کاغذهای این نسخ خطی هستند. وجود سلول‌های همراه گیاهی همچون آوندها و پارانشیم‌ها در این کاغذها مؤید استفاده از خود گیاه در تهیه کاغذهای این نسخ خطی است. مواد معدنی در تصاویر SEM و در تطبیق با داده‌های EDX وجود کربنات کلسیم (آهک) و احتمالاً گل سفید و یا ماده قلیایی شُخار را نشان می‌دهند که ساختاری متفاوت از شکل کریستال‌های گیاهی ستاره‌ای اگزالات کلسیم شاهدانه دارند. پراکندگی غیریکنواخت الیاف در خمیر کاغذهای این دو نسخه‌خطی، عدم وجود خطوط زنجیره‌ای و حضور خطوط موازی ناشی از اثر خطوط قالب کاغذسازی که از راستای مستقیم منحرف شده‌اند و با فاصله زیاد از یکدیگر قرار گرفته‌اند مبیّن اولین قالب‌های کاغذسازی هستند. ضخامت کاغذها در مقطع عرضی نسبتاً زیاد است و پوشش سطحی هر دو کاغذ از آهار نشاسته گندم و برنج برخوردار است. کاغذ نسخه خطی 5922 تیره‌تر از نسخه خود رنگ 345 است و دارای لکه‌های آهن‌دار است و از میزان کم آهار نشاسته برنج بهره‌مند شده است.</div> <div style="text-align: justify;">The first historical papers in their most primitive form provide valuable information from their manufacturing technology and are still being researched. This research aims to investigate the structural and appearance characteristics of the papers of two early manuscripts belonging to the 5th century AH. For this purpose, library studies provided descriptive information about historical papers, and the existence of organic and mineral substances was determined through optical and polarizing microscopic, microchemical and SEM_EDX tests. The visual and appearance characteristics of the papers were checked using colorimeters and light sheets. The results show that the fibers of flax and hemp plants are the basic fibers and their accompanying cells are the side fibers of the material in the papers of this manuscript. The presence of accompanying plant cells such as vessels and parenchyma in these papers confirms the use of the plant itself in preparing the papers of these manuscripts. Minerals in SEM images and in matching with EDX data show the presence of calcium carbonate (lime) and possibly white soil or alkaline Shokhar substance, which have a different structure from the shape of plant star crystals of hemp calcium oxalate. The absence of chain lines, the presence of deviated parallel lines with a large distance from each other, and the non-uniform distribution of pulp in the papers of both manuscripts indicate the first paper-making molds. The thickness of the papers in the cross-section is relatively high and the surface coating of both papers is made of wheat and rice starch. The paper of manuscript 5922 is darker than the self-colored paper of 345 manuscript. Also, this manuscript has iron stains and benefits from a lower amount of rice starch at the surface of own papers.&nbsp;</div> کاغذ تاریخی, قالب کاغذسازی, ویژگی‌های ساختاری کاغذ, ویژگی‌های ظاهری کاغذ, الیاف کاغذ, پرکننده معدنی Historical paper, Mold papermaking, paper structure, paper appearance, Paper fibers, Mineral filles 225 242 http://jra-tabriziau.ir/browse.php?a_code=A-10-794-1&slc_lang=fa&sid=1 Mohadeseh Hosseini Someah محدثه حسینی صومعه m.h.somea@gmail.com 10031947532846009722 10031947532846009722 Yes Conservation Department, Faculty of Conservation, Art University of Isfahan, Isfahan, Iran گروه مرمت آثار، دانشکده مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران Mehrnaz Azadi Boyaghchi مهرناز آزادی بویاغچی m.azadi@aui.ac.ir 10031947532846009723 10031947532846009723 No Conservation Department, Faculty of Conservation, Art University of Isfahan, Isfahan, Iran گروه مرمت آثار، دانشکده مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران Kambiz Pourtahmasi کامبیز پورطهماسی pourtahmasi@ut.ac.ir 10031947532846009724 10031947532846009724 No Department of Wood and Paper Science and Technology, Faculty of Natural Resources, University of Tehran, Tehran, Iran گروه علوم و صنایع چوب و کاغذ، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران Maryam Afsharpour مریم افشارپور afsharpour@ccerci.ac.ir 10031947532846009725 10031947532846009725 No Department of Inorganic Chemistry, Chemistry & Chemical Engineering Research Center of Iran, Tehran, Iran گروه شیمی معدنی، پژوهشگاه شیمی و مهندسی شیمی ایران، تهران، ایران Samad Nejad Ebrahimi صمد نژاد ابراهیمی ebrahimikhan@gmail.com 10031947532846009726 10031947532846009726 No Phytochemistry Department, Shahid Beheshti University of Tehran, Tehran, Iran گروه فیتوشیمی، پژوهشکده گیاهان و مواد اولیه دارویی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران