fa صنعت تولید سفال زرین‌فام در ناحیه کرمان؛ گونه‌شناسی و آنالیز عنصری سفال‌‌های زرین‌‌فام نمایشگاه و بانک سفال ارگ بم باستان سنجی Archaeometry پژوهشي Original Research <div style="text-align: justify;">سفال زرین‌فام از جمله مواد فرهنگی فاخر دوران اسلامی بوده و تولید آن در ایران به دلیل پیچیدگی فناوری، در انحصار مراکز محدودی قرار داشته است. اما در بررسی‌ها و کاوش‌های باستان‌شناسی، توزیع این گونه سفال در محوطه‌های زیادی گزارش شده است. در مطالعات مستمرِ باستان‌شناختی و حفاظتیِ ارگ بم نیز قطعاتی از سفال زرین‌‌فام کشف شده است که اکنون در بانک سفال و نمایشگاه ارگ بم نگهداری می‌‌شود. مطالعۀ این نمونه‌ها، تنوع و توزیع سفال زرین‌فام در ناحیۀ کرمان را روشن می‌سازد. هدف از مقالۀ حاضر، طبقه‌‌بندی زرین‌‌فام‌های بانک سفال و نمایشگاه ارگ بم به منظور منشأیابی بر پایۀ نتایج آزمایشگاهی و تبیین ویژگی‌‌های تولیدات محلی و وارداتی است. پرسش&shy;های مطرح در این پژوهش، این است که سفال‌‌های زرین‌‌فام بانک سفال و نمایشگاه ارگ بم بر اساس ویژگی‌‌های ظاهری به چه گروه‌‌هایی تقسیم می‌‌شوند؟ منشأ و مرکز تولید این سفال‌ها بر اساس نتایج آزمایشگاهی کجا است؟ سنت‌‌های بومی و محلیِ تولید سفال زرین‌‌فام کرمان چیست؟ برای پاسخ به این پرسش‌ها، ابتدا طبقه‌بندی و گونه‌شناسی سفال‌ها صورت گرفته، سپس 10 نمونه از آنها بر پایۀ معیارهای سبک نقوش، تنوع رنگ لایه زرین‌فام و لعاب زمینه و نوع خمیره، برای آنالیز عنصری بدنه اصلی، لعاب زمینه و لایه زرین فام با استفاده از روش میکروپیکسی انتخاب شده است. در گام بعد، بر اساس نتایج یافته‌های میدانی، اسنادی و آزمایشگاهی، مطالعۀ تحلیلی نمونه‌ها به انجام رسیده است. نتایج آنالیز عنصری بدنه و لعاب زمینه نشان میدهد که با توجه به مقادیر عناصر مختلف در نمونه‌‌های آزمایش شده، این نمونه‌‌ها منشأ محلی یا منطقه‌‌ای دارند و مواد اولیه آن&shy;ها از معادنی در بم، جیرفت یا کرمان تأمین شده و در همین ناحیه تولید شده‌اند. بنابراین، تنوعی که در رنگ، نقش و خمیرۀ این زرین‌‌فام‌‌ها دیده می‌‌شود به دلیل ساخت آنها در چند مرکز در نقاط مختلف ایران نبوده، بلکه به دلیل تولید در دوره‌‌های مختلف از صدر اسلام تا سده‌‌های متأخر در کارگا‌های محلی ناحیۀ کرمان، بم یا جیرفت بوده است.</div> <div style="text-align: justify;">Significant evidence of the lustre has been discovered during the excavation and restoration of the historical Arg-e Bam. 24 samples of these lustres are kept in the pottery bank and Exhibition of the Arg Bam. There are the following questions about them: what are the characteristic features of the lustrewares in the pottery bank and exhibition of the Arg-e Bam? Where is the production center of these lustrewares based on laboratory results? What local pottery traditions have existed in the production of lustreware in Kerman? After classification and typology of the lustrewares, 10 pieces have been chosen as the samples to perform elemental analysis of the body and glaze by the micro-PIXE method. The results of the elemental analysis of the paste and glaze indicated that these samples are of local origin and their raw materials are supplied from mines in Bam, Jiroft, or Kerman and produced in the same area. Therefore, the variety that can be seen in the color, pattern, and paste of these lustrewares is not due to their production in several centers in Iran, but due to production in different periods from the early to the late Islamic centuries in several local workshops in Kerman, Jiroft, or Bam.</div> آنالیز عنصری سفال, میکروپیکسی, ارگ قدیم بم, سفال زرین‌‌فام, لعاب زرین‌فام Elemental analysis of pottery, Micro-PIXE, Arg-e Bam, Lustreware, Lustre glaze 81 101 http://jra-tabriziau.ir/browse.php?a_code=A-10-440-2&slc_lang=fa&sid=1 Neda Kameshki ندا کمشکی nedakami410@yahoo.com 10031947532846006166 10031947532846006166 No Bam world heritage site, Bam, Iran پایگاه میراث جهانی ارگ بم، بم، ایران Saeed Amirhajloo سعید امیرحاجلو saeed.hajloo@gmail.com 10031947532846006167 10031947532846006167 Yes Department of Archaeology, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran گروه باستان شناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران Davoud Agha-Aligol داود آقاعلی گل d_aligol@yahoo.com 10031947532846006168 10031947532846006168 No Physics and Accelerators Research School, Nuclear Science and Technology Research Institute, Tehran, Iran پژوهشکده فیزیک و شتابگرها، پژوهشگاه علوم و فنون هسته ای ایران، تهران، ایران Meisam Shahsavari میثم شهسواری shahsavar2891@gmail.com 10031947532846006169 10031947532846006169 No Department of Archaeology, Faculty of Literature and Humanities, University of Jiroft, Jiroft, Iran گروه باستان شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه جیرفت، جیرفت، ایران Leiyla Fazel لیلا فاضل lilifazel@gmail.com 10031947532846006170 10031947532846006170 No Bam world heritage site, Bam, Iran پایگاه میراث جهانی ارگ بم، بم، ایران