fa بررسی دیمورفیسم جنسی صفات کرانیال و فکی با هدف بومی‌سازی معیارهای تعیین جنس در جمعیت اشکانی لیارسنگبن باستان سنجی Archaeometry پژوهشي Original Research <div style="text-align: justify;">تعیین جنس زیستی از بقایای اسکلتی، به‌ویژه در نبود استخوان لگن، یکی از چالش‌های مهم در انسان‌شناسی زیستی است. با وجود کاربرد گسترده شاخص‌های کرانیال و فک پایین، اعتبار این شاخص‌ها در جمعیت‌های باستانی ایران، به‌خصوص جمعیت اشکانی گورستان لیارسنگبن در شهرستان املش، استان گیلان، تاکنون به‌صورت نظام‌مند بررسی نشده است. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی دیمورفیسم جنسی صفات کرانیال و فک پایین و شناسایی شاخص‌های مناسب برای تدوین معیارهای بومی تعیین جنس در این جمعیت انجام شد. پرسش اصلی پژوهش آن است که کدام شاخص‌های کمی و کیفی جمجمه و فک پایین بیشترین توانایی را در تفکیک جنس زیستی دارند و آیا الگوی دیمورفیسم آن‌ها با استانداردهای جهانی همخوانی دارد. فرض پژوهش بر این استوار است که همه شاخص‌ها توان تشخیصی یکسانی ندارند و برخی ویژگی‌ها الگوی جمعیت‌ویژه‌ای نشان می‌دهند. در این مطالعه، ۷۷ اسکلت انسانی بالغ نگهداری‌شده در آزمایشگاه انسان‌شناسی زیستی دانشگاه گیلان بررسی شد. جنس زیستی افراد ابتدا بر اساس شاخص‌های معتبر لگنی تعیین و به‌عنوان معیار مرجع استفاده شد. سپس لندمارک‌های کمی جمجمه و فک پایین اندازه‌گیری و صفات کیفی کرانیال&ndash;فکی ارزیابی شدند. تحلیل داده‌ها با آزمون t مستقل و آزمون من&ndash;ویتنی U انجام گرفت. نتایج نشان داد برخی شاخص‌ها، شامل طول کاسه سر، ابعاد قاعده جمجمه، طول ماستوئید و متغیرهای مرتبط با راموس فک پایین، دیمورفیسم جنسی معناداری دارند؛ در حالی‌که برخی صفات، به‌ویژه در ناحیه کامی و برجستگی چانه، تفاوت معناداری نشان ندادند. یافته‌ها بیانگر آن است که الگوی دیمورفیسم جنسی در این جمعیت یکنواخت نیست و برخی ویژگی‌ها ماهیت جمعیت‌ویژه دارند. بنابراین، استفاده صرف از استانداردهای جهانی بدون اعتبارسنجی محلی می‌تواند دقت تعیین جنس در جمعیت‌های باستانی ایران را کاهش دهد و ضرورت تدوین معیارهای بومی را آشکار می‌سازد.</div> <div style="text-align: justify;">Sex estimation from skeletal remains, particularly when the pelvis is not preserved, has long been one of the major challenges in biological anthropology. The present study was conducted to examine sexual dimorphism in cranial and mandibular traits and to develop population-specific criteria for sex determination in the Parthian population of the Liyarsangbon site. For this purpose, seventy-seven adult human skeletons curated at the Biological Anthropology Laboratory of the University of Guilan were analyzed. Biological sex was first determined using well-established pelvic indicators and was subsequently used as a reliable reference. A series of quantitative cranial and mandibular landmarks were then measured, and qualitative cranial&ndash;mandibular traits were assessed using ordinal scoring systems. Statistical analyses included independent samples t-tests for metric variables and Mann&ndash;Whitney U tests for ordinal traits. The findings indicate that several cranial and mandibular variables, including maximum cranial length, selected dimensions of the cranial base, mastoid length, and ramus-related measurements of the mandible, exhibit significant sexual dimorphism. In contrast, a number of traits&mdash;particularly palatal measurements and certain qualitative features such as mental eminence&mdash;did not show statistically significant differences between males and females. The coexistence of traits that conform to global sex estimation standards alongside others that diverge from them suggests that sexual dimorphism in the Liyarsangbon population is not uniform. Some cranial and mandibular traits appear to be population-specific and may reflect local genetic, environmental, or biocultural influences. These results underscore the importance of developing localized sex estimation standards and demonstrate that uncritical application of global criteria may reduce diagnostic accuracy. Population-based approaches therefore provide a more reliable framework for sex determination in Parthian-period skeletal assemblages from northern Iran.</div> دیمورفیسم جنسی, جمجمه, فک پایین, تعیین جنس زیستی, بومی‌سازی معیارها, جمعیت اشکانی, لیارسنگبن املش Sexual Dimorphism, Skull, Mandible, Biological Sex Determination, Localization of Criteria, Parthian Population 0 0 http://jra-tabriziau.ir/browse.php?a_code=A-10-808-2&slc_lang=fa&sid=1 Mohammad Reza Eghdami محمدرضا اقدامی mreghdami@guilan.ac.ir 100319475328460010374 100319475328460010374 Yes Department of Humanity and Literature, University of Guilan, Rasht, Iran گروه علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران