fa مطالعه ساختاری و ترکیب شیمیایی خشت‌های تاریخی ساختارهای معماری ‌بجای مانده در منطقه برج افغان سیستان باستان سنجی Archaeometry پژوهشي Original Research <div style="text-align: justify;">معماری خشت و گلی در خاورمیانه، به‌ویژه ایران، به‌دلیل اقلیم خشک و فراوانی رسوبات خاکی، سابقه‌ای کهن و تداومی &rlm;طولانی دارد. شواهد باستان‌شناختی در &rlm;شرق و جنوب شرق ایران، از جمله منطقه سیستان و محوطه‌هایی چون شهر &rlm;سوخته، دهانه غلامان و زاهدان کهنه، استمرار این فناوری را از پیش از تاریخ تا &rlm;دوره‌های اسلامی نشان می‌دهد. با وجود &rlm;این پیشینه، مطالعات آزمایشگاهی دقیق بر مصالح خشت و گلی بناهای تاریخی این منطقه محدود است. هدف این &rlm;&rlm;پژوهش، شناسایی ساختار و تعیین ترکیب شیمیایی خشت‌های تاریخی دوران اسلامی منطقه ربض شهر زاهدان کهنه، &rlm;به‌منظور فراهم‌سازی مبنایی علمی برای &rlm;بررسی شرایط مصالح و پشتیبانی از تصمیم‌گیری‌های حفاظت و مرمت بناهای &rlm;خشتی است. بدین منظور، مجموعه‌ای از خشت‌های تاریخی محدوده برج افغان با &rlm;روش‌های آزمایشگاهی استاندارد شامل &rlm;فلورسانس پرتوی ایکس (&rlm;XRF&rlm;)، پراش پرتوی ایکس (&rlm;XRD&rlm;)، آزمون تیتراسیون و سنجش درصد سولفات به روش &rlm;&rlm;وزن‌سنجی مورد بررسی قرار گرفت. نتایج نشان داد خشت‌ها از خاک محلی، آبرفتی و ناهمگن با ترکیب رسی&ndash;سیلیسی و &rlm;عدسی‌های کربناته و ژیپسی ساخته &rlm;شده‌اند. حضور فازهایی چون کوارتز، فلدسپات‌ها، کلسیت، دولومیت، مسکوویت و &rlm;مونت‌موریلونیت، همراه با پراکنش گسترده کربنات کلسیم (۹ تا ۴۰٫۵٪) و &rlm;سولفات کلسیم (۰٫۲۶ تا ۱٫۴٪)، بیانگر &rlm;ناهمگنی ترکیب اولیه و پتانسیل واکنش‌پذیری مصالح در برابر عوامل رطوبتی و نمکی است. یافته‌ها بر لزوم توجه به &rlm;&rlm;ملاحظات حفاظتی و انجام بررسی‌ها و آزمون‌های تکمیلی پیش از هرگونه اقدام تحکیمی دلالت دارد. این مطالعه با ارائه &rlm;داده‌های شیمیایی و کانی‌شناسی، &rlm;چارچوبی مقدماتی برای پشتیبانی علمی از تصمیم‌گیری‌های حفاظت و مرمت بناهای &rlm;خشتی منطقه فراهم می‌کند و نقش شناخت ترکیب مصالح را در ارزیابی &rlm;شرایط پایداری آن‌ها برجسته می‌سازد.&rlm;</div> <div style="text-align: justify;">Mudbrick and earthen architecture in the Middle East, particularly in Iran, has a long-standing &lrm;tradition &lrm;and remarkable continuity due to the arid climate and the abundance of soil &lrm;sediments. Archaeological &lrm;evidence from eastern and southeastern Iran, including the Sistan &lrm;region and sites such as Shahr-e &lrm;Sukhteh, Dahaneh-ye Gholaman, and Old Zahedan &lrm;&lrm;(Zahedan-e Kohneh), demonstrates the persistence &lrm;of this technology from prehistoric times &lrm;through the Islamic periods. Despite this extensive &lrm;background, detailed laboratory studies &lrm;on the materials of historical mudbrick and earthen buildings in &lrm;this region remain &lrm;limited.The aim of this research is to identify the structure and determine the chemical &lrm;composition of historical &lrm;mudbricks from the Islamic period in the rabad area of Zahedan-e &lrm;Kohneh&lrm;, in order to provide a &lrm;scientific basis for assessing material conditions and &lrm;supporting conservation and restoration decision-&lrm;making for earthen architecture. To this &lrm;end, a set of historical mudbrick samples from the Afghan &lrm;Tower area was examined using &lrm;standard laboratory techniques, including X-ray fluorescence (XRF), X-&lrm;ray diffraction (XRD), &lrm;titration analysis, and gravimetric determination of sulfate content.&lrm;The results indicate that &lrm;the mudbricks were produced from local, alluvial, and heterogeneous soils with &lrm;a clay&ndash;&lrm;siliceous composition containing carbonate and gypsum lenses. The presence of mineral &lrm;phases &lrm;such as quartz, feldspars, calcite, dolomite, muscovite, and montmorillonite, together &lrm;with a wide &lrm;dispersion of calcium carbonate (9&ndash;40.5%) and calcium sulfate (0.26&ndash;1.4%), &lrm;reflects the heterogeneity of &lrm;the original material composition and the potential reactivity of &lrm;the materials in response to moisture &lrm;and salt-related factors.&lrm;The findings underscore the &lrm;necessity of considering conservation constraints and conducting &lrm;supplementary &lrm;investigations and tests prior to any consolidation interventions. By providing chemical &lrm;and &lrm;mineralogical data, this study establishes a preliminary framework for the scientific support of &lrm;&lrm;conservation and restoration decision-making for earthen buildings in the region and &lrm;highlights the &lrm;critical role of material composition analysis in evaluating their stability &lrm;conditions.&lrm;</div> مصالح خاکی, خشت, سیستان, زاهدان کهنه, برج افغان, ‌حفاظت و مرمت بناهای خشتی, باستان‌سنجی مصالح Earthen Materials, Mudbrick, Sistan, Zahedan-e Kohneh, Afghan Tower, Conservation and Restoration of Earthen Architecture, Material Archaeometry 0 0 http://jra-tabriziau.ir/browse.php?a_code=A-10-40-6&slc_lang=fa&sid=1 Masoud Bater مسعود باتر masoud.bater@birjand.ac.ir 10031947532846009858 10031947532846009858 Yes Faculty of Art, University of Birjand, Birjand, Iran دانشکده هنر، ‌دانشگاه ‌بیرجند، ‌بیرجند، ایران Mahtab Rostampour مهتاب رستم پور mahtabrostampour3@gmail.com 10031947532846009859 0009-0008-9324-3146 No Conservation & Restoration of Cultural Properties, University of Zabol, Zabol, ‎Iran دانشکده هنر و معماری، دانشگاه زابل، زابل، ایران