Journal of Research on Archaeometry

fa منشایابی نمونه‌های ابسیدین تل ابلیس کرمان: نقش جوامع آغاز عیلامی در توزیع سنگ ابسیدین در جنوب شرق ایران در اواخر هزاره چهارم پ.م Provenance of Obsidian artifacts from Tal-i Iblis, Kerman: Assessing the Role of Proto-Elamite Societies in the Obsidian Trade Networks of Southeastern Iran during the Late Fourth Millennium BCE باستان سنجی Archaeometry پژوهشي Original Research سنگ ابسیدین به عنوان اولین کالای تجاری شناخته شده در دنیای باستان محسوب میشود. برای بیش از نیم قرن، منشایابی ابسیدینهای بدست آمده از محوطههای باستانی از بخشهای مختلف دنیا از آفریقا گرفته تا اروپا و آسیا یک موضوع پژوهشی جذاب برای متخصصین باستان شناسی، انسان شناسی و باستان سنجی بوده است. مطالعات ساختارشناسی و منشایابی دست افزارهای ابسیدین در اکثر مناطق فلات ایرن بسیار اندک صورت گرفته است. نمونههای ابسیدین از محوطههای باستانی مهم جنوب شرق ایران نظیر تپه یحیی، تپه گاوکشی، شهرسوخته، کنارصندل و تل ابلیس به طور معدود نیز به دست آمده است؛ اما تاکنون پژوهشی بر روی ساختارشناسی و منشایابی این نمونهها صورت نگرفته است. این پژوهش با استفاده از آزمایش pXRF بر روی نمونههای بدست آمده از استقرار فرهنگ آغاز عیلامی تل ابلیس بردسیر در منطقه کرمان به ساختارشناسی ابسیدینهای مربوط به اواخر هزاره چهارم پیش از میلاد این محوطه پرداخته است. آزمایشهای شیمیایی صورت گرفته نشان داد که دست افزارهای ابسیدین جامعه آغاز عیلامی تل ابلیس  از لحاظ ساختارشناسی با منابع منطقه نمرود داغ در شمال دریاچه وان در جنوب شرق ترکیه مشابهت دارند. از آنجایی که نمونههای مورد مطالعه، از یک استقراز با فرهنگ آغاز عیلامی مستقر در تل ابلیس بدست آمدهاند؛ نشان میدهد که گروههای جمعیتی غیر بومی آغاز عیلامی در توزیع سنگ ابسیدین در بخشهای شرقی ایران در اواخر هزاره چهارم پیش از میلاد نقش داشته اند.  Obsidian is regarded as the earliest known commodity in ancient trade networks. For over half a century, the provenance analysis of obsidian artifacts recovered from archaeological sites across diverse regions—from Africa to Europe and Asia—has remained a significant area of scholarly inquiry. This research has provided valuable insights into prehistoric exchange systems, trade routes, and interactions among ancient civilizations, attracting sustained interest from specialists in archaeology, anthropology, and archaeometric studies. Research on the characterization and provenance analysis of obsidian tools across the Iranian Plateau remains scarce. In Western Asia, the principal sources of obsidian are located in the Caucasus and southeastern Turkey, serving as key suppliers of this volcanic glass. Given their proximity to these sources, the inhabitants of northwestern Iran extensively utilized obsidian for tool production from the Neolithic to the Bronze Age, contributing to technological advancements and facilitating long-distance exchange networks across the region. Obsidian artifacts have been recovered in limited quantities from key archaeological sites in southeastern Iran, including Tepe Yahya, Tepe Gavkashi, Shahr-e Sukhteh, Konar Sandal, and Tal-i Iblis. However, to date, no comprehensive studies have been conducted on their characterization and provenance analysis. This study employs portable X-ray fluorescence (pXRF) spectroscopy to analyze obsidian samples recovered from the Proto-Elamite settlement at Tal-i Iblis, Bardsir, in the Kerman region. By applying this analytical approach, the research aims to systematically characterize the compositional and structural properties of obsidian artifacts associated with the late fourth millennium BCE at this site, contributing to broader discussions on material sourcing and exchange networks in southeastern Iran. The chemical analyses reveal that the obsidian tools from the Proto-Elamite settlement at Tell-e Iblis exhibit compositional and structural affinities with sources in the Nemrut Dağ region, situated north of Lake Van in southeastern Turkey. Given that the analyzed specimens were recovered from a Proto-Elamite occupation context at Tal-i Iblis, these findings suggest that non-local Proto-Elamite groups played an active role in the procurement and distribution of obsidian in eastern Iran during the late fourth millennium BCE, contributing to broader exchange networks and material circulation across the region.   تل ابلیس, آغاز عیلامی, ابسیدین, ساختارشناسی, pXRF Iran, Tal-i Iblis, Obsidian, Proto-Elamite, pXRF 0 0 http://jra-tabriziau.ir/browse.php?a_code=A-10-225-3&slc_lang=fa&sid=1 Nasir Eskandari نصیر اسکندری Nasir.eskandari@ut.ac.ir 10031947532846009959 10031947532846009959 Yes Assistant Professor, University of Tehran گروه باستان شناسی دانشگاه تهران