fa میان داده و معنا: ارزیابی انتقادی کاربست هوش مصنوعی در حفاظت از میراث فرهنگی دانش حفاظت Conservation Science پژوهشي Original Research <div style="text-align: justify;">کاربرد فزاینده هوش مصنوعی در حفاظت از میراث فرهنگی، اگرچه فرصت‌های بی‌سابقه‌ای در مستندسازی، تحلیل داده‌ها، پایش و حفاظت پیشگیرانه فراهم آورده، اما هم زمان پرسش‌های بنیادینی را درباره سازگاری این فناوری با مبانی نظری و اصول اخلاقی حفاظت مطرح ساخته است. پژوهش حاضر با آگاهی از ظرفیت‌های مثبت هوش مصنوعی در حفاظت از میراث فرهنگی، با رویکردی کیفی و در چارچوب تفسیری-انتقادی، و با هدف پر کردن خلأ پژوهشی موجود در زمینه شناسایی نظام مند مخاطرات و چالش‌های نظری، اخلاقی و عملی این کاربست، به شناخت تهدیدهای بالفعل و بالقوه کاربست این فناوری نوین در حفاظت از میراث فرهنگی پرداخته است. داده‌های پژوهش مبتنی بر متون علمی، اسناد سیاست‌گذاری بین‌المللی و مبانی نظری حفاظت از میراث فرهنگی، گردآوری و تحلیل شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که جایگاه هوش مصنوعی، فراتر از یک ابزار فنی، به تدریج از ابزار کمکی به عامل تفسیرگر تغییر می‌کند و در کمیت و کیفیت مداخلات حفاظتی مشارکت می‌کند. این تغییر جایگاه، منجر به بروز چالش‌های متعددی ذیل شش گونه می‌گردد: معرفت‌شناختی، اخلاقی، فرهنگی-اجتماعی، اقتصادی، حرفه‌ای، و فنی. کاربست اخلاقی هوش مصنوعی در حفاظت از میراث فرهنگی، مستلزم رویارویی با این چالش‌ها، اتخاذ رویکردی انتقادی، آینده‌نگر و ارزش‌محور، بازتعریف نقش هوش مصنوعی به عنوان &laquo;ابزار مکمل&raquo; و نه &laquo;جایگزین تخصص انسانی&raquo;، و تدوین چارچوب‌های اخلاقی و نظارتی اختصاصی برای این حوزه است. پژوهش حاضر با تأکید بر شناخت مخاطرات پیشِ رو، استدلال می کند که تنها این گونه می‌توان اطمینان یافت که میراث فرهنگی نه قربانی شتاب فناوری، بلکه بهره‌مند از ظرفیت‌های آن خواهد بود.</div> <div style="text-align: justify;">The increasing application of artificial intelligence in cultural heritage conservation, while offering unprecedented opportunities in documentation, data analysis, monitoring, and preventive conservation, has simultaneously raised fundamental questions regarding the compatibility of this technol-ogy with the theoretical foundations and ethical principles of conservation. The present study, while acknowledging the positive capacities of artifi-cial intelligence in cultural heritage conservation, adopts a qualitative approach within an interpretive-critical framework, aiming to fill the existing research gap in the systematic identification of the theoretical, ethical, and practical risks and challenges of this application, and seeks to identify the actual and potential threats posed by the deployment of this emerging technology in cultural heritage conservation. The research data were collected and analyzed based on scholarly literature, international policy documents, and the theoretical foundations of cultural heritage conservation. The findings indicate that the status of artificial intelligence, beyond that of a mere technical tool, is gradually shifting from an auxiliary instrument to an interpretive agent, thereby participating in both the quantity and quality of conservation interventions. This shift in status gives rise to numerous challenges classified under six categories: epistemological, ethical, socio-cultural, economic, professional, and technical. The ethical application of artificial intelligence in cultural heritage conservation requires confronting these challenges, adopting a critical, forward-looking, and value-based approach, redefining the role of artificial intelligence as a &quot;complementary tool&quot; rather than a &quot;substitute for human expertise,&quot; and developing ded-icated ethical and regulatory frameworks for this domain. By emphasizing awareness of the risks ahead, the present study argues that only through such measures can it be ensured that cultural heritage becomes a beneficiary of technological capacities rather than a victim of technological acceler-ation.</div> میراث فرهنگی, آثار تاریخی, هوش مصنوعی مولد, مبانی نظری حفاظت, اخلاقیات حفاظت, هوش مصنوعی اخلاقی Cultural heritage, Historical Artifacts, Generative artificial Intelligence, Theoretical Foundations of Conservation, Conservation Ethics, Ethical Artifi-Cial Intelligence 0 0 http://jra-tabriziau.ir/browse.php?a_code=A-10-898-1&slc_lang=fa&sid=1 Adele Mohtasham عادله محتشم adele.mohtasham@art.ac.ir 100319475328460010738 100319475328460010738 Yes Department of Conservation of Cultural and Historical Objects, Faculty of Conservation and Restoration, Iran University of Art, Tehran, Iran گروه مرمت اشیاء فرهنگی- تاریخی، دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر ایران، تهران، ایران